Stan wyjątkowy

Wojna, nawet gdy oficjalnie się kończy, trwa w ludziach nadal. Wojenna destrukcja staje się początkiem zmian nie tylko granic państw, ustrojów, ale także ludzkich charakterów. Każe nam stanąć przed wyborami, do których żadna inna sytuacja nas nie przygotuje. O tym właśnie traktuje Stan wyjątkowy Piotra Guzego.

Dlaczego walcząc o wolność ojczyzny jako żołnierz Armii Krajowej, przez władze Polski Ludowej uważany jestem za bandytę? Czy będąc w obozie, powinienem ratować za wszelką cenę siebie samego, czy raczej siebie poświęcić dla wcale niepewnego ocalenia współwięźniów? Jak żyć wśród mnóstwa stalinowskich ohydztw? Jak poradzić sobie, przede wszystkim psychicznie, z niechcianym spadkiem nieludzkich czasów?

Piotr Guzy, prowadząc pozornie chaotyczną narrację – bo o tego typu sprawach nie da się mówić prostymi zdaniami – pozwala czytelnikowi szukać odpowiedzi na postawione powyżej pytania. Sposób, w jaki autor przedstawia obrazy z powojennego życia rodziny inteligenckiej, czyni wręcz odbiorcę uczestnikiem opisanych zdarzeń.

Książka ta jest uważana przez samego autora za jego najlepszą powieść. W 1968 roku londyńskie „Wiadomości” wyróżniły Stan wyjątkowy jako najwybitniejszą książkę pisarza polskiego wydaną na emigracji.

"Piotr Guzy, uciekinier z PRL, w którym zdołał wytrzymać ledwo osiem lat. Wystarczająco długo, by dać literacką egzegezę koszmarów życia  w kraju "stanu wyjątkowego". W pojęciu tym mieści sie definicja losu trzech rożnych pokoleń  Polaków pod rządami komunistycznymi. Żadna z tych generacji nie akceptuje ustroju, który urąga sprawiedliwości społecznej, marnotrawi ekonomiczne wysiłki obywateli i odbiera wszelka nadzieje odmiany swojej doli".

 Stanisław Gawliński: Emigracyjne rozrachunki ze stalinizmem po l956 roku, Dekada Literacka 1992, nr 13/49.